- Þorvaldur Sigurbjörn Helgason
- Feb 15
- 7 min read
Í tilefni þess að Valentínusardagurinn var í gær ætla ég að birta þessa hugleiðingu um ástina sem ég skrifaði í fyrra en gerði aldrei neitt við. Ég hef lengi gælt við þá hugmynd að skrifa eitthvað um ástina hér á blogginu og hver veit nema úr verði röð af hugleiðingum, enda er ansi mikið sem er hægt að segja um þessa tilfinningu.
Alveg síðan ég var barn hef ég verið hræddur við ástina. Á sama tíma hef ég líka verið gjörsamlega heltekinn af því að finna hana. Eins og þið getið ímyndað ykkur þá fara þessir tveir hlutir ekki alltaf saman, sérstaklega ef maður er með sögu af hjartaveikindum. Ég ætla að fara stuttlega yfir sögu sem ég hef endurtekið alltof oft. Haustið 2007, þegar ég var 15 ára busi í Kvennaskólanum í Reykjavík á minni þriðju skólaviku, stoppaði hjartað mitt. Ég var að bíða eftir enskutíma einn septembermorgun þegar ég byrjaði að finna fyrir óvenju hröðum hjartslætti. Þetta hafði gerst nokkrum sinnum áður, svo ég settist bara niður, hélt niðri í mér andanum, eins og mér hafði verið kennt að gera, og beið eftir að hjartslátturinn róaðist. Hann gerði það hins vegar ekki og innan skamms var ég kominn í allsherjar hjartastopp af völdum hjartsláttaróreglu sem nefnist sleglatif. Það fannst aldrei nein undirliggjandi orsök fyrir þessu þannig að sem varúðarráðstöfun fékk ég svokallaðan bjargráð græddan í brjóstið á mér. Ég eyddi 16 ára afmælinu mínu á spítala og hef lifað með þessu tæki [1] síðan án vandkvæða, að mestu leyti. Þetta atvik var þó ekki frumorsök ástarþráhyggju minnar, þótt það hafi örugglega kynt undir hana, og til að finna rótina verðum við að fara enn lengra aftur.
Þegar ég var ungur drengur og einhver fullorðinn spurði mig hvort ég væri skotinn í stelpu eða ýjaði að þeim möguleika að ég myndi einn daginn eignast kærustu eða konu, þá fylltist ég viðbjóði. Í hvert sinn sem ég varð vitni að kossi eða rómantískum undirtónum í kvikmyndum og afþreyingarefni, eins og t.d. ástarsambandi Nölu og Simba í Konungi ljónanna, þá lokaði ég augunum og hryllti mig eins og ég væri að horfa á hryllingsmynd eða borða eitthvað sérlega viðbjóðslegt. Þessi ástárfóbía teygði sig vel inn á kynþroskaskeiðið, en einhvern tíma eftir 14 ára aldur fór ég að gæla við tilhugsunina um að verða ástfanginn. Ég man eftir atviki þegar vinir mínir spurðu mig í fyrsta sinn í hvaða stelpu í bekknum ég væri skotinn. Ég varð gjörsamlega orðlaus, ég hafði ekki einu sinni hugsað út í það. Ég tók vandlega eftir svörum hinna strákanna og valdi stelpu úr hinum bekknum sem hljómaði eins og rökrétt val. Hún var falleg, með axlasítt ljóst hár og blá augu, fullkominn valkostur, fyrir utan það að ég vissi ekki neitt um hana og hafði sennilega aldrei talað við hana. Hún varð mitt fyrsta opinbera skot en ég get ekki sagt að það hafi verið mjög djúpt á þeim ástarbríma.
Nokkrum misserum síðar, á lokaári grunnskólans, upplifði ég mitt fyrsta alvöru skot. Að þessu sinni þekkti ég stelpuna persónulega, hún var með mér í bekk og við höfðum verið leikfélagar nokkrum árum áður. Síðar á menntaskólaárunum kynntumst við betur og urðum vinir um tíma. Þetta var undir lok fyrsta áratugar þessarar aldar, rétt fyrir uppgang samfélagsmiðla, og við spjölluðum oft á MSN um skólann og daglegt líf. Ég eyddi mörgum klukkustundum í að hugsa um hana og dagdreyma um fyrsta stefnumótið okkar, mögulegt samband okkar, skipulagði jafnvel brúðkaupið okkar niður í smáatriði. Auðvitað gerðist ekkert af þessu því ég hafði aldrei kjarkinn í að bjóða henni á deit eða gefa í skyn að ég hefði minnsta áhuga á henni. Um sama leyti og mitt tilfinningalega hjarta var að þroskast datt mitt líkamlega hjarta úr takti, eins og áður hefur komið fram. Ég hélt dagbók þessa mánuði og þótt færslurnar nái yfir veikindatímabilið, þá fjalla þær aðeins um hana, viðfangsefni ástarþráhyggju minnar, og ég afgreiði spítaladvölina aðeins í fáeinum orðum. Daginn áður en ég fór í hjartastopp, 2. september 2007, ritaði ég eftirfarandi færslu:
Ég verð þess vísari með hverjum deginum sem líður hve mikið ég elska þig og það virðast ekki vera nein takmörk á því hversu langt ást mín nær.
Næsta færsla er dagsett tveimur vikum síðar og þar skrifa ég:
Jæja, það er nú aldeilis búið að gerast margt frá því ég skrifaði hérna síðast. En ég ætla ekki að skrifa mikið um þessa löngu spítaladvöl mína því ég skrifa eingöngu fyrir sjálfan mig í þessa bók og það er aðeins eitt sem ég skrifa um: Stúlkuna sem ég elska.
Þegar ég skrifaði þessar færslur haustið 2007 hafði ég ekki einu sinni kysst stelpu áður og kvíði minn gagnvart ástinni hafði blandast saman við samfélagslega skömm gagnvart löngunum mínum og kynhneigð. Það var nefnilega um svipað leyti sem ég uppgötvaði tvíkynhneigð mína (ég skrifaði einnig um það í dagbókina) og með hjálp annarrar vinkonu minnar úr menntaskóla sem er líka tvíkynhneigð fór ég hægt og rólega að opna mig fyrir þeim tilfinningum. En það tók mig vissulega mörg ár að sætta mig við kynhneigð mína að fullu og samrýma þá skömm og sektarkennd sem ég hafði gengið með í maganum árum saman við tilfinningar mínar gagnvart ástinni. Ef menntaskólaárin og tvítugsaldurinn voru tímabil uppgötvanna og fjarlægra þráa, þá voru háskólaárin og þrítugsaldurinn tímabil óreiðukenndra tilrauna og tilfinninga, í listinni jafnt sem ástinni. Ef til vill bestu og verstu ár lífs míns.
Sem ungur sviðslistanemi í Listaháskólanum beindi ég öllum kvíðanum, skömminni, sjálfsfyrirlitningunni og vonlausri rómantíkinni inn í list mína, hýddi mig með rósum, notaði gömlu ástardagbókina mína í hljóðmynd fyrir gjörninginn ÁST 2.0 og skrifaði fyrstu ljóðin í því sem átti eftir að verða önnur ljóðabókin mín Gangverk [2]. Á þessum tíma skorti mig aldrei ástarviðföng til að verða heltekinn af en þessi skot voru yfirleitt stunduð úr öruggri fjarlægð og sjaldan orðuð upphátt. Ég átti þónokkra elskhuga og nokkur stutt sambönd, það sem í dag myndi eflaust vera kallað skammband (e. situationship), en ekkert af þeim entist og ég leyfði mér sjaldnast að opna hjarta mitt fyrir þessu fólki. Til að setja þetta í samhengi voru uppáhaldsbækurnar mínar á þessum tíma Óbærilegur léttleiki tilverunnar eftir Milan Kundera og Ástin á tímum kólerunnar eftir Gabriel García Márquez. Tilvitnun úr hinni síðarnefndu varð að eins konar einkunnarorðum mínum á þessum árum:
Í hjarta mannsins eru fleiri herbergi en í vændishúsi.
Þetta er bæði kjánalegt og óþarflega dramatískt og í dag myndi svona maður eflaust vera kallaður performatívskur karlmaður (e. performative male). Allan þennan tíma þráði ég samt ekkert heitar en að finna ástina og komast í samband. Skortur minn á langtímasambandi varð uppspretta djúpstæðs kvíða og skammar á fyrri hluta þrítugsaldursins, á svipaðan hátt og sveindómurinn og skortur á kynferðislegri reynslu hafði verið mér mikil skömm á unglingsárunum. Rökin mín fyrir þessum tilfinningum voru eitthvað á þessa leið: „Sú staðreynd að enginn vill vera með mér hlýtur að þýða að það sé eitthvað að mér.“ Að sjálfsögðu hunsaði ég öll önnur rök og allar þær fjölmörgu ástæður sem ég hafði fyrir því að vilja ekki vera með öðru fólki. Ég stofnaði ekki til langtímasambands fyrr en ég var 26 ára gamall og þegar ég lít til baka núna held ég að ég hafi einfaldlega ekki verið tilbúin fyrr. Þessi ást, jafnvel þótt hún hafi ekki enst lengur en tvö ár, var eitt af mest tilfinningalega mótandi samböndum lífs míns og í gegnum hana eignaðist ég ekki bara fyrsta ástarsambandið mitt, heldur vin til lífstíðar. En það er önnur saga.
Þann 17. nóvember 2007 skrifaði ég eftirfarandi færslu í ástardagbókina mína:
Er þetta virkilega ást sem ég hef verið að finna í hennar garð eða er ég bara að blekkja sjálfan mig? Það veit ég ekki og jafnframt veit ég ekki hvort ég get gefið henni þá ást sem hún á skilið.
Að lesa þessar dagbókarfærslur aftur næstum tveimur áratugum síðar er bæði innilega fyndið og undarlega hjartnæmt. Hver er þessi 15 ára ástsjúki unglingur? Mér finnst hann bæði kunnuglegur og framandi og mig langar á sama tíma að knúsa hann fast og segja honum að hætta þessu rugli. Kannski er ástæðan fyrir því að hann kemur mér svona úr jafnvægi sú staðreynd að jafnvel í dag, átján árum síðar, líður mér nákvæmlega eins þegar ég verð ástfanginn. Í fyrra lenti ég aftur í því, í fyrsta sinn í mörg ár, að verða skotinn úr fjarlægð og þótt næstum 20 ár hafi liðið á milli varð ég alveg jafn bjargarlaus og unglingspilturinn í dagbókinni. Ég átti erfitt með að sofa og borða, ég fór að ímynda mér framtíðina og ég spurði sjálfan mig ítrekað sömu spurningar og ég spurði mig árið 2007: Er þetta virkilega ást eða er ég bara að blekkja sjálfan mig? Hugsanirnar báru mig næstum ofurliði en í þetta sinn ákvað ég að gera eitthvað í þeim. Ég talaði við konuna og eftir að ég hafði viðurkennt skotið og komist að raun um að það var ekki endurgoldið hvarf það nánast samstundis. Ég áttaði mig á því að ástarþráhyggjan hafði í raun ekkert snúist um þessa tilteknu konu, því rétt eins og með bekkjarsystur mína fyrir öllum þessum árum, hafði konan í huga mínum ekkert haft neitt að gera með hina raunverulegu konu sem ég var skotinn í. Ef til vill hafði þetta bara verið leið hjartans til að láta mig endurupplifa þessar tilfinningar sem höfðu legið í dvala í öll þessi ár.
Í dag er ég 34 ára og eftir margar, langar, dimmar nætur sálarinnar, 12 spor og ótalda sálfræðitíma, get ég þá sagst hafa lært eitthvað? Ég veit það ekki. Það eina sem ég er virkilega sannfærður um er að a) ég veit ekkert (hvorki um ástina né annað) og b) ég vil aldrei hætta að læra. Lífsmottó mín undanfarin ár hafa verið tvær ljóðlínur. Sú fyrri eftir pólska skáldið Adam Zagajewski: „Við skildum fátt í lífinu og þráðum þekkingu.“ Og hin eftir íslenska skáldið og kennara minn Sigurð Pálsson: „Við erum ekkert nema uppdráttur að okkur sjálfum [...] verk í vinnslu.“ Þótt það sé bæði vandræðalegt og ljúfsárt að lesa aftur ástardagbók unglingsáranna þá veitir hún heiðarlega og óritskoðaða innsýn inn í líf og hugsanir sem eru bæði fjarlægar og sínálægar, því á sama tíma og þesssar upplifanir fjarlægjast með hverju árinu þá eru þær óneitanlega partur af mér. Í þessum barnslega dramatísku dagbókarfærslum enduruppgötvaði ég hluta af sjálfum mér sem ég hafði ekki horfst í augu við árum saman, uppkast af ungum manni sem var að skrifa sína eigin ástarsögu. Ástarsögu sem snerist kannski ekki svo mikið um ástina sjálfa eða ástarviðfangið, heldur fyrst og fremst um persónulega uppgötvun og sjálfsskoðun. Verkið er ennþá í vinnslu, leyfum því að standa óklárað.
ÞSH, 14.2.2026.
[1] Reyndar fékk ég nýjan bjargráð árið 2015 og á önnur skipti í vændum bráðum.
[2] Bæði þessi verk komu einmitt út á Valentínusardaginn, árin 2014 og 2019.
